Mateusz Kaliński
Ucho igielne na podstawie powieści o tym tytule autorstwa Wiesława Myśliwskiego w reżyserii Anety Adamskiej-Szukały jest opowieścią o doświadczeniu przemijania, tęsknocie, utraconych możliwościach i przeszłości nawiedzającej teraźniejszość. To historia konfrontacji, której dokonuje stary mężczyzna u kresu na sobie samym z czasów młodości; wystawienie sobie samemu rachunku za przeżyte życie, utracone szanse oraz popełnione błędy.
Koncepcja artystyczna przedstawienia Teatru Przedmieście w Rzeszowie oparta została na dość prostym pomyśle: dramaturgię wyznacza powracający motyw oczekiwania na utraconą miłość w miejscu niegdyś wyznaczonej randki, przeplatany pewnymi epizodami z życia, które podsuwa nam uporczywa pamięć. Próba przeżycia rendez vous, na którym się nie było, jest w zasadzie motywacją do podjęcia na nowo rozważań na temat fundamentalnych dla tożsamości doświadczeń: relacji z matką, czasów studenckich czy wizyt u szalonego fryzjera. Bohater – czy raczej bohaterowie, bowiem rola została rozbita na dwoje aktorów – pozostaje w ciągłym spięciu z samym sobą. Starsza jego wersja (Jan Borek) przepełniona jest nostalgią i żalem, młodsza zaś (Jakub Adamski), naiwniejsza, wpada w typową dla pewnych młodzieńców melancholię i zadumę. Odtwarzanie scen z życia – powrót wspomnień – ujęty zostaje więc w pewne ramy bezefektownych prób przemiany przeszłości, wpłynięcia na swoją decyzję z przeszłości w taki sposób, aby życie można było uznać za udane. Kluczową taką decyzją, którą należałoby podjąć na nowo, lepiej, jest zdecydowanie się na zbudowanie wspólnej „przyszłości” z tą jedną, wyjątkową dziewczyną (Iwona Błądzińska). Czy życie wtedy byłoby lepsze?

Któż to wie…? Sam miewam – a i pewnie nie tylko ja – raz na jakiś czas takie „rozliczenia” z utraconymi miłościami: jeśli z tą bym był, toby było inaczej, z tamtą to już w ogóle cud i miód. Itd., itp. Oczywiście zdaję sobie sprawę z pochopności takich projektów przeszłościowych i wniosków, które z nich płyną, więc staram się nie błądzić po przeszłości zbyt często. Jednak doświadczenie uwikłania samego siebie w przeszłość pozwala mi spojrzeć na spektakl jako na pewną samonapędzającą się przepowiednię. Czy młodociane spojrzenie w czekającą bohatera (i mnie) starość wiąże się z lękiem o przyszłe rozliczenia? Bo nie tylko stary patrzy na młodego, lecz młody na starego – czego będziemy żałować w przyszłości? Jak można odmienić nieuchronne klęski i porażki? Gdzie w ogóle szukać ich zalążków, póki jeszcze nie są fundamentalne dla całości życia? Niebagatelne to sprawy, ponieważ tak starość, jak młodość tkwią po uszy zarówno w płochej nadziei, jak i pewnej głupocie i naiwności. Nic przepisać się nie da, spotkanie się nie odbyło i nie odbędzie – choćby nie wiadomo co. A jednak pokusa odłowienia momentu przełomowego i lekkiej jego korekty pozostaje.

Doskonale to wyczuwamy, nie jest tak łatwo uniknąć rozpamiętywania i życzeń odnowy. Stąd nostalgiczny ton spektaklu wydaje się jak najbardziej na miejscu. Wrażenie wiecznego powtarzania urwanej melodii podbudowuje skomponowana przez Tomasza Pyzika, w znacznej mierze oparta na powracających frazach i harmoniach. Zaklęty krąg tego samego podbija także regularny powrót pewnych bohaterów – np. granej przez reżyserkę Cyganki – czy nawet aktorów. To ostatnie zapewne wynika jednak z warunków obsadowych – jednak te same twarze, odgrywająca kilka różnych ról, w tym spektaklu dorzucają nieco treści; to, czy było to zamierzonym zabiegiem, czy nie, wydaje się być raczej drugorzędne. Dzięki takim, a nie innym okolicznościom popisać się może Maciej Szukała, który gra milicjanta, faceta śpiącego ze studentami w jednym łóżku czy obwoźnego sprzedawcę produktów kosmetycznych. Jego występ zaliczyłbym do udanych, najciekawszych – dostał jednak role w scenach, które oferują komediowe przełamanie dominującego tonu nostalgii i rozliczenia.

Być może była to główna przyczyna pewnych problemów Ucha igielnego: dramaturgia tego spektaklu wydała mi się dość płaska, zbyt mocno dociążona do określonej tonacji czy smaku. Jakbyśmy sobie coś gotowali – dajmy na to rosół – i dodali zbyt mało soli. Pewnie, smak to ma, ale ile by tego smaku było, gdyby tylko dosypać drugą łyżkę. Szczególnie, jeśli gotujemy w trzylitrowym garze. Co ma objętość gara do Ucha igielnego? Tyle ma, że trzy litry to sporo, a 85 minut trwania spektaklu to też niemało. Teatr Przedmieście jest co prawda teatrem offowym – choć to całkiem niejednoznaczny termin – jednak czas nie zawsze jest pojęciem względnym. W tym wypadku momentami niestety spektakl się dłużył. Sama okazjonalna scenka komediowa nie urozmaica nostalgicznej całości. Przeciwnie – potrafi ją wręcz wspierać, ponieważ pokazuje nie mniej, nie więcej jak „patrzcie, ale kiedyś było śmiesznie – teraz jest całkiem smutno”.
Samo obrazowanie nostalgii pozostawia wiele do życzenia. Są różne jej tony, różne barwy i odcienie – rozpoznanie się bohatera (bohaterów) we własnym życiu i wieku pozostaje tylko jednym z nich. Ja – młody, ty – stary (i na odwrót) potrafi doprowadzić do ciekawszych scen, pewnego ożywienia, gdy stary próbuje wejść w buty młodego, a młody starego. Jednak takie smaczki należą do rzadkości.

Atutem spektaklu jednak jest sprawne ogrywanie przestrzeni oraz scenografii (Maciej Szukała). Ruch sceniczny wydał mi się w porządku. Ładnie zostało to skomponowane, aktorzy mają dobrze rozpoznaną i wyczutą scenę. Poruszają się po niej z dużą swobodą i pewnością (co – na marginesie – pokazuje na czym polega przewaga „grania u siebie” nad „meczami wyjazdowymi”). Swoje zadanie sensotwórcze spełniają dwa półprzezroczyste parawany, symbolizujące tytułowe ucho igielne, wąski przesmyk – lecz także pozwalające na ogrywanie pewnych metafizycznych przejść. Kolejną kwestią wartą pochwalenia jest dobór aktorów do głównej roli/ról. Oczywiście decyzję za twórców mogły podjąć możliwości obsadowe, jednak między Borkiem a Adamskim wytworzyła się wspaniała chemia i wzajemne zrozumienie. Połączenie tego duetu znacznie podniosło poziom spektaklu.
Adaptacja Ucha igielnego wyciąga z powieści to, co w niej najistotniejsze. Jednak przy tym przekładzie z jednego medium na drugie coś zostało zgubione. Czegoś mi zabrakło w tym spektaklu, być może bardziej zdecydowanego postawienia kropki nad „i” – jakiejś artystycznej wyrazistości. Nie powiem, że było to dzieło, które zapożycza się bezpardonowo u innych twórców, jednak odniosłem równocześnie wrażenie, że nie poznałem możliwości – i przede wszystkim osobności – Teatru Przedmieście. Jakby to, co autorskie i wyjątkowe było jak ta dziewczyna, na randkę z którą zapomniałem pójść. A przecież mogło wszystko pójść inaczej… No, trudno, nic z tym teraz nie zrobię.
Teatr Przedmieście w Rzeszowie
Ucho igielne
autor: Wiesław Myśliwski
adaptacja tekstu i reżyseria: Aneta Adamska-Szukała
muzyka: Tomasz Pyzik
scenografia: Maciej Szukała
występują: Aneta Adamska-Szukała, Iwona Błądzińska, Izabela Ptak, Jakub Adamski, Krzysztof Adamski, Jan Borek, Maciej Szukała


0 komentarzy