Jak się włazi Lynchem do ucha Gombrowicza?

Mateusz Kaliński

Laureatka nagrody dziennikarzy 64. Rzeszowskich Spotkań Teatralnych, czyli Iwona, księżniczka Burgunda w reżyserii Leny Frankiewicz (Teatr Polski w Bielsku-Białej) jest spektaklem tak fajnie wykoncypowanym i zrobionym, że obejrzałbym sobie jeszcze raz. Być może wyskakuję z tą deklaracją nazbyt z głupia frant – i w dodatku walę po oczach słówkiem „fajne”, jakbym słownika w domu nie miał – jednak od piątkowego pokazu (a tekst ten piszę w niedzielny poranek) rozmyślam o Iwonie… i rozmyślam, i wciąż pod wrażeniem, urokiem i w oszołomieniu jestem. I zbieram myśli, i kombinuję, i układam, ugniatam – i fajnie by było popatrzeć raz jeszcze, by pougniatać coś więcej. Dwie błyskotliwie i nienachalnie splecione ze sobą warstwy – formalna i znaczeniowa – oferują bowiem godziny rozmyślań, wahań i zaskakujących odkryć. I tym większa z nich satysfakcja, im bardziej ryzykowne są pomysły Frankiewicz i jej zespołu. Oj, balansują na granicy tandety i sztampy, sięgają po wiele przemielonych i przetrawionych kontekstów i odwołań – na które już patrzeć nie można – więc w zasadzie wszystko powinno tutaj pójść nie tak. A poszło w przeciwną stronę: zachwyciło i ukorzyło krytyka, i przypomniało mu po co w ogóle mamy konteksty i odwołania.

Fot. Natalia Kabanow

Na scenie: scena kotarowa, to jest przestrzeń sceniczna otoczona krwistoczerwoną kotarą. Zupełnie jak w stworzonym przez Davida Lyncha i Marka Frosta Twin Peaks. Scenografia projektu Agaty Stanuli śmiało nawiązuje do kultowego serialu – i właśnie to nawiązanie już na wstępie nieco mnie przeraziło. Bo czy można mnie kupić piękną twarzyczką Davida Lyncha? Zagracie mi Badalamentiego, a ja spadnę z krzesła? Ile razy padnie „damn fine cup of coffee!”? W ostatniej – powiedzmy dekadzie (a i tak tylko strzelam orientacyjnie) – nawiązania do twórczości autora Głowy do wycierania pojawiały się w teatrze w dosyć sporych ilościach. Na tyle sporych, że przebiegały mnie ciarki żenady, coś w żołądku skakało, za każdym razem, gdy miałem się zetknąć z kolejnym „miłośnikiem twórczości”. I tak, pewnie – Lyncha kocham całym sercem i miłością najszczerszą, ale kto nie kocha? Szczególnie z okołomojego pokolenia twórców? Czy nawiązywanie do niego nie stało się po prostu efekciarskim trickiem, na widok którego chciałoby się zawołać „obejrzyjcie w końcu inny serial!”? Nie będę w tym miejscu nikogo wytykał palcami (oni wiedzą kim są!) – jednak z każdym moim żachnięciem „jezu, znowu ten Lynch…” nie mogę pozbyć się z głowy obrazu śmierci pięknego jednorożca. Nie róbcie mi tego, proszę. 

Stanula jednak w lynchowską estetykę tchnęła swojego ducha i swój pomysł – i poprowadziła projekt we frapujących i satysfakcjonujących kierunkach. Czerwona kotara bowiem otula arystokrację Burgunda, rozłożoną jak cielątka na leżaczkach, odcinając ją i wynosząc ponad plebs – czyli nas. Celebrycko-królewskie SPA, ujęte jako słynny pokój Czarnej Chaty, emanuje z samego swojego założenia (bo kto tak naprawdę chciałby w takim miejscu wylądować?) pewną liminalną, nieludzką atmosferą. Jest to miejsce – w interpretacji Stanuli – które równocześnie poraża estetyczną formą i wzbudza poczucie niepokoju oraz oczekiwania na niejasne, nieokreślone jeszcze zło.

I tu, i tu, i tu – trzykrotnie wklepuję z satysfakcją – znajduje się clue udanego nawiązania do Lyncha. Bo o wielu sprawach są filmy reżysera Zaginionej autostrady: jaramy się estetyką, dziwnością i niesamowitością, kręcą nas jego włosy i styl mówienia, kompozycje muzyczne oraz zupełnie wyjątkowy horror pełno- i krótkometrażówek (o obrazach nie wspominając). Jednak co z tego wszystkiego jest tym przede wszystkim, którego szukamy? Ano, ano, ano – zło. David Lynch miał zupełnie unikalne podejście do zła – prezentował je zarówno jako koncept absolutny, totalny, uniwersalny, jak i umieszczał w lokalności i spokojnej, sielskiej codzienności. Unikał przy tym polegania na jakimś tam imaginacyjnym doświadczeniu zła (czyli na tym, jak to zło sobie możemy realistycznie wyobrazić), lecz dążył do zrozumienia wzajemnego przenikania się: koszmaru i nostalgii. Bo zło wpływa na sielskość: zaburza ją, przeobraża w horror, lecz sama sielskość – okazuje się – także coś ciekawego ze złem robi. Udziwnia je, nadaje jej znajomą twarz (np. dla Laury Palmer twarz ojca), poniekąd wciąga w domenę utopijnego działania. Zło staje się wirusem (albo, hehe, bakcylem), który rozwija się wraz z sielską codziennością.

Fot. Natalia Kabanow

W słoneczny poranek znajdujemy, dajmy na to, ludzkie ucho na pięknie przyciętym trawniku. Albo – seria zabiegów relaksacyjnych, masowanko, maski LED na twarz (redukujące objawy starzenia), fitnesik, może tu i ówdzie delikatna interwencja chirurga plastycznego w SPA rodem z koszmaru sennego prowadzi do ujawnienia skrajnie straumatyzowanych niebożątek. Z jednej i z drugiej strony dochodzi do przekontekstowienia, przedziwnienia – pewnego przegięcia. A za tym – do przełamania. Owo przełamanie wydaje mi się najistotniejszą kwestią w lynchowskim imaginarium zła – kwestią, której udany transfer do Iwony… zapewnił jej znaczeniową spójność i głębię. W jednej z najbardziej wstrząsających scen Dzikości serca grany przez Willema Dafoe zupełnie odrażający i przerażający Bobby Peru dopuszcza się Luli Fortune (Laura Dern) przemocy seksualnej. Nie jest ona motywowana ani chorobliwą chucią, ani potrzebą zdominowania drugiej osoby – lecz paskudnym pragnieniem destrukcji tożsamości drugiego człowieka. Osaczając Lulę w podrzędnym pokoju motelowym wymusza na niej „zgodę” (która oczywiście ze zgodą nie ma nic wspólnego), wymusza także „pragnienie gwałtu” (które tak naprawdę nie ma z pragnieniem nic wspólnego) – tylko po to, by – po uzyskaniu ich – przerwać napaść, przyjąć scenariusz sytuacji, w której to kobieta „zaleca” się do niego, i odrzucić jej „awanse”. Po tym, gdy umęczona Lula w końcu wypowie tak pożądane przez niego słowa „fuck me” – Bobby przyjmuje postawę niefrasobliwego i łobuzerskiego cwaniaczka i radośnie wykrzykuje: „Someday, honey, I will. But I gotta get goin’!”.

I coś podobnego dostrzegłem w stosunku burgundzkiego dworu królewskiego do Iwony (nagrodzona za swoją rolę przez jury 64. RST Anita Jancia): nie chodziło jedynie o zdominowanie czy przemoc, ale o zmuszenie dziewczyny do zajęcia przez nią tożsamościowej pozycji ofiary, która pragnie być ofiarą. Ma to w sobie sporo z – uwaga, uwaga – heglowskiej dialektyki pana i niewolnika. Panu bowiem nie wystarczy jedynie bycie panem – konieczne jest uznanie przez niewolnika własnego niewolnictwa. Innymi słowy, Królowi Ignacemu (Grzegorz Sikora) do bycia królem potrzebny jest przede wszystkim gest poddaństwa, gest ukorzenia się przed majestatem: poddany musi wiedzieć, że jest poddanym. A Iwona? Ta się królowi nie kłania. Iwonę w interpretacji Janci cechuje zbliżona do Bartleby’ego – kopisty ze słynnego opowiadania Hermana Melville’a (1) – nieruchomość, nieokreśloność, niepoprawność. Obie te postaci nie są całkiem pozbawione woli: kopista powtarza swoje „I would prefer not to” („Wolałbym nie”), Iwona zaś wykrzykuje „nie dotykaj mnie!” w kierunku Szambelana (Piotr Gajos), gdy ten próbuje ją upiększyć.

Jej tragedia w spektaklu polega na tym, że w pewnym momencie traci swoją osobność (czy wręcz z niej rezygnuje) – pozwalając Księciu Filipowi (Michał Czaderna) na to, by ten się w niej zakochał. W efekcie zostaje, mimo nie-królewskiego pochodzenia, wciągnięta na dwór. Co za tym idzie, staje się elementem dziwacznych, przemocowych układów: Król ją gwałci – po grze przywodzącej na myśl to, co Bobby zrobił Luli – książę porzuca, aby brutalnie dorwać się do innej kobiety (Izy granej wspaniale przez Martę Supryn), obaj zaś, niezależnie od siebie, planują jej morderstwo Iwony. Reszta dworu kobietę ugniata, układa, upiększa – próbuje zmusić do jakiegokolwiek ożywienia, równocześnie stając na głowie, aby podkreślić klasową dystynkcję. Bo z jakiegoś powodu surowość Balenciagi czy innego Versace oraz tzw. „mar-a-lago face” nie wystarczają. W kapitalny sposób przedstawia to chyba moja ulubiona scena nie tylko spektaklu, lecz całego festiwalu.

Fot. Natalia Kabanow

W głębi sceny ustawione zostaje krzesło typu hoker. Na nim Szambelan usadza Iwonę – przed nią zaś ustawia kamerę. Spuszczony z góry biały ekran dzieli scenę na dwie równe połowy: na proscenium swoje partie grają Gajos i Czaderna, na górnym ekranie widzimy zbliżenie na twarz Iwony. Doskonale rozpisana dramaturgia i świetna praca kamery, a także samoświadoma gra aktorów budują pełną napięcia sekwencję: Książę i Szambelan – korzystając z tropów groteskowych w swoich gestach i mowie – kontrastują z niemą, lecz wiele wyrażającą twarzą Iwony. Oglądając ten fragment, miałem wrażenie, że w rzeczywistości widzę kolaż, kompozycję dwóch różnych spektakli – kontynuacji Iwony i zupełnie innego tak tonacji, jak zamyśle performansu Janci. Wykreowało to wrażenie (celowego) rozjeżdżania, rozpadania akcji na niezależne od siebie części. Pozwoliło to wczuć się w doświadczenie nieprzystawalności Iwony do Burgunda oraz zaprezentować na dużym zbliżeniu – gdy dłonie Szambelana podjęły próbę „wymodelowania” jej uśmiechu – egzystencjalny horror zderzających bytów uwikłanych w systemową grę autonomii i przemocy.

My, widzowie, także w tę grę gramy – w pierwszej części spektaklu, przed wprowadzeniem Iwony na salony, aktorzy grają do siedzącej w pierwszym rzędzie widowni Janci, lecz także jakby do nas. To w naszą stronę wygłaszane są tezy, które sprowokowałyby Marksa do napisania sequelu do Manifestu komunistycznego. Spodobał mi się ten pomysł usytuowania widzów w ramach świata przedstawionego. Dzięki temu pewne subtelnie zrealizowane nawiązania do naszej współczesności, które pojawiają się w spektaklu, zyskują na znaczeniu. Przykładem niech będzie szalenie ryzykowny, acz całkowicie wygrany pomysł ubrania Króla Ignacego w czerwoną czapeczkę kojarzącą się z ruchem MAGA. Pewnie, przywołanie Trumpa na scenie teatru raczej brzmi jak potencjalny strzał w stopę przez kolano, jednak zrobione zostało to subtelnie (bez popadania w parodię) i w odpowiednim momencie, dzięki czemu zwyczajnie to zadziałało. Bo nie oszukujmy się – stwierdzenie, że Donald Trump jest bieda-autokratą, a w ogóle to strasznym debilem, nie należy wcale do szczytów przenikliwości. My to dobrze wiemy, nie musimy się poklepywać po plecach. Jednak wskazanie, że Król jest tego typu personą – odrażającą i groteskową, lecz także przerażającą – tuż po napaści seksualnej, której dokonał na Iwonie, sprawia, że gadamy nie tyle o podstarzałym prezydencie Stanów Zjednoczonych, ile o pewnej figurze władcy, z którą raz na jakiś czas wszyscy musimy się użerać (a że żyjemy w dekadzie degeneratów i zbrodniarzy, to…).

Fot. Natalia Kabanow

Jednak nie ma takiego degenerata i zbrodniaża na świecie, który byłby w stanie całkowicie stłamsić ducha wolności. Tak interpretuję taniec wolności Iwony z zamykającej spektakl sceny: odtańczony przez Jancię w cieniach i półnago, wyrażający dzikość, autonomię i samoświadomość (świetna robota choreograficzna – w kontekście całego spektaklu – Agnieszki Kryst). I dający sporo nadziei – bo skoro nawet Iwona może zatańczyć, to co właściwie mogą nam zrobić złole tego świata, kreatury pokroju Bobby’ego Peru, Franka Bootha, Lelanda Palmera czy nawet tego realnego (choć nie do końca) Donalda Trumpa? No, właśnie – najwyżej skoczyć. I ok, czasem to naprawdę może być marne pocieszenie – podtrzymuje jednak wolę zmiany, dokarmia zmysł sprawiedliwości, pozwala odetchnąć po przebudzeniu się z koszmaru.

Chwalona przeze mnie subtelność i świadomość wykorzystywanych nawiązań, tropów, aluzji i estetyk sprawia, że jest to jedna z ciekawszych realizacji Iwony…, które widziałem. Frankiewicz i zespół Teatru Polskiego balansują na bardzo cienkiej linii – łatwo tu naprawdę o spieprzenie sprawy – robią to nie tylko z gracją i powabem, lecz także udaje im się dotrzeć na drugą stronę kanionu. Wszystko w tym spektaklu jest po coś, każdy wie, co robi, nic nie jest wrzucone na siłę czy w ramach szantażu. Dobrze się to ogląda, dobrze się o tym myśli i kombinuje z interpretacjami, tropy lynchowskie (2) całość wspierają, środki wyrazu tip-top, gra aktorska wspaniała (oprócz wspomnianych – Marta Gzowska-Sawicka w roli Królowej Małgorzaty była kapitalna). No i fajnie – wrócę na koniec do tego słówka. Lubię jak rzeczy wychodzą. A w ogóle kocham, kiedy wychodzą w tak fenomenalny sposób.

  1.  Dziękuję mojej współredaktorce Natalii Kamińskiej za podkreślenie tego tropu.
  2.  I było ich więcej niż tylko Twin Peaks czy – domniemywane przeze mnie – Dzikość serca. Np. Król Ignacy ma w sobie wiele z granego przez Dennisa Hoopera Franka Bootha – kolejnego większego niż życie zwyrodnialca. Nie można oczywiście zapominać o zagadkowej postaci Walentego (Adam Myrczek), który u Frankiewicz uczestniczy w większości scen jako niemy obserwator. Jego taniec – silnie inspirowany twinpeaksowym Dance of the Dream Man wspaniale kontrastuje z opisanym przeze mnie tańcem Iwony.

Teatr Polski w Bielsku-Białej

Witold Gombrowicz

Iwona, księżniczka Burgunda

Reżyseria – Lena Frankiewicz

Scenografia – Agata Stanula

Kostiumy – Krystian Szymczak

Choreografia – Agnieszka Kryst

Reżyseria świateł – Damian Pawella

Multimedia/ Video – Mateusz Zieliński

Muzyka – Stefan Wesołowski

Asystent reżyserki – Mateusz Wojtasiński

Asystentka choreografki – Katarzyna Sikora

Obsada

Anita Jancia (Iwona), Grzegorz Sikora (Król Ignacy), Marta Gzowska-Sawicka (Królowa Małgorzata), Michał Czaderna (Książę Filip), Piotr Gajos (Szambelan), Marta Suprun/ Żaneta Rus (Iza), Mateusz Wojtasiński (Cyryl), Grzegorz Margas (Cyprian), Jagoda Krzywicka (Dama I), Wiktoria Węgrzyn-Lichosyt (Dama II), Flaunnette Mafa (Dama III), Sławomir Miska (Inocenty, Żebrak), Adam Myrczek (Walenty)

0 komentarzy

Wyślij komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

  1. Super wywiad 👍👍👍 Brawo Wy👏👏👏 Czuć pasję, a Wasze zaangażowanie jest dobrą drogą w budowaniu relacji międzyludzkich. ❤️🌹🎭

Blog festiwalowy przy 63. Rzeszowskich Spotkaniach Teatralnych. Recenzje, omówienia, polemiki, plotki. Okazjonalne złośliwości w granicach zdrowego rozsądku. Bloga prowadzą Natalia Kamińska i Mateusz Kaliński.

Chcesz się z nami skontaktować? Napisz!

natalia.katarzyna.kaminska@gmail.com

mateuszkalinski1993@gmail.com 

Pozostałe wpisy

fot. Karol Mańk

Grande Valse Brillante, la main sur la gorge

Recenzja spektaklu muzycznego „Z ręką na gardle” w reżyserii Anny Sroki-Hryń

Sex, Faust & rock’n’roll

To o co był ten zakład z diabłem?

Fot. Sebastian Stankiewicz/materiały teatru

Czy widział ktoś może solniczkę?

Recenzja spektaklu „Ucho igielne” w reżyserii Anety Adamskiej-Szukały

Warto, naprawdę warto!

Widujecie ją często, gdy przychodzicie do teatru. Teraz poznacie jej historię

Podkast festiwalu Arcydzieł: czas podsumowań!

Podsumowań czas! Sympatie, antypatie i co z tego wszystkiego wynika.

Fot. Natalia Kabanow

Jak się włazi Lynchem do ucha Gombrowicza?

Spektakl „Iwona, księżniczka Burgunda” w reżyserii Leny Frankiewicz omawia Mateusz Kaliński

Felieton: teatralne potwory i spółka

Z jakiej klasy społecznej jesteś? SPRAWDŹ TERAZ >>

Dżuma, the musical – o wszystkim, więc o niczym

…czyli dlaczego nie złapałam bakcyla

Podkast Festiwalu Arcydzieł: rozmowa z redakcją gazety festiwalowej

Jak działa jamniczek redakcji? Jest syty, choć nieco zmęczony

fot. Wiktoria Cieśla

„Oczywiście, że wracamy!”

Z zespołem wolontariuszy przy „5. Festiwalu Arcydzieł” rozmawia Mateusz Kaliński

Share This